| كدام بازيها حرام است؟ |
|
شماره 76 - ارديبهشت 1388 | موضوع :ما و شما | اداره مشاوره و پاسخ معاونت آموزش و تبليغ نهاد |
ارسال برای دوستان 
كدام بازيها حرام است؟
چرا بعضي بازيها مانند پاسور، آن هم با بودن شرط، حرام هستند؛ ولي فوتبال حرام نيست؛ در صورتي كه امروزه شرطبندي براي جام در آن است و به طور كلي، فلسفه حرام بودن يا نبودن بازيها چيست؟
در بيان احكام الهي، چند نكته زير را بايد در نظر داشت:
1. احكام الهي، مبتني بر مصلحتها و مفسدهها ميباشند؛ اما بايد دانست كه گستره مصالح و مفاسد، شامل ابعاد جسمي، روحي، اجتماعي و سرانجام انسان در آخرت ميباشد.
2. احكام الهي براي پاسخگويي به نيازهاي بشر ميباشند و نيازهاي بشر، دو گونهاند؛ ثابت و متغير كه براي نيازهاي ثابت، احكام ثابت و براي نيازهاي متغير، احكام متغير وضع شده است. اين بدان جهت است كه نه وضع قانون ثابت، نسبت به موضوعات متغير منطقي است و نه وضع قانون متغير و گوناگون براي همه موضوعات متغير، ممكن است؛ زيرا روز به روز با قانون جديد و بلاتكليفي مواجه خواهيم شد. قوانين ثابت بيشتر در جنبه عبادات و مسائل شخصي رخ مينمايند و قوانين متغير معمولاً در مسائل اجتماعي بروز پيدا ميكنند كه از آنها به احكام حكومتي تعبير ميكنيم. ناگفته نماند كه احكام حكومتي و تمام احكام متغير، بايد در چهارچوب خاصي و منطبق بر اصول كلي بينشهاي اسلامي وضع شوند. از اين رو، همان احكام متغير، باز مباني ثابتي دارند؛ مانند تحقق عدالت، حفظ حقوق عموم مردم و عنصر زمان، مكان و مصلحت جامعه اسلامي از مؤلفههاي مهم تأثيرگذاري در تشخيص و تعيين اين احكام ميباشند.
3. احكام ثابت خود به دو دسته زير تقسيم ميشوند:
الف) احكام اوليه، مانند حرمت بيحجابي، حرمت خوردن گوشت مردار و وجوب خواندن نماز به شكل صحيح.
ب) احكام ثانويه كه به دليل وضعيت خاص، مانند اضطرار، اجبار و يا مصلحت مهمتر، از سوي فقيه جامع الشرايط، صادر ميشوند. بنابراين، نقش عنصر مصلحت، چه در احكام اوليه، چه در احكام ثانويه و چه در احكام حكومتي كه در آنها مصلحت جامعه اسلامي لحاظ ميشود، يك امر عقلي و شرعي است؛ چنان كه رسول خداصليالله عليهوآله با اين كه گوشت الاغ مكروه است و مسلمانان در يكي از جنگها، به خاطر شدت گرسنگي از آن خوردند، به لحاظ بيم بر جاماندن اسباب و وسايل جنگي و صدمه ديدن توان رزمي سپاهيان، خوردن گوشت الاغ را به حكم حكومتي حرام اعلام كرد.
درباره بازي شطرنج و پاسور بايد دانست كه به طور كلي در اسلام بازي با آلات قمار، حرام است و حكم به حرمت بازي با پاسور از آن جهت است كه به عنوان يكي از ابزارهاي قمار شناخته ميشود. بنابراين، تا زماني كه به اين عنوان شناخته ميشود، حكم آن حرمت خواهد بود؛ البته اگر مرجع تقليدي در صدق عنوان وسيله قمار بودن پاسور ترديد كند، فتوا به حرمت نميدهد؛ چنان كه از فتواي مرحوم آيتالله اراكي(ره) چنين به دست ميآيد.
در مورد شطرنج، يك ديدگاه اين است كه به طور كلي، امروزه در سطح جهان آن را وسيله قمار به حساب نميآورند؛ بلكه نوعي وسيله بازي فكري ميشناسند و بر اين اساس، شطرنج از نظر موضوع حكم شرعي، تغيير ماهيت داده و به تبع آن، حكمش نيز دگرگون شده است.
از منظر فقهي
اگر كارتهاي پاسور از نظر عرف متدين وسيله قمار محسوب نشوند، بازي با آنها بدون شرطبندي و برد و باخت بنا بر نظر برخي مراجع، اشكال ندارد. دراين باره به نظرات مراجع زير توجه فرماييد:
مراجع تقليد بزرگواري چون حضرات امام، تبريزي، خامنهاي، صافي، نوري و وحيد ميگويند: بازي با آلات قمار - هر چند بدون برد و باخت - حرام است1.
آيهالله فاضل: اگر در عرف از وسيله قمار بودن خارج شده باشد و برد و باختي در كار نباشد، اشكال ندارد2.
آيهالله بهجت و آيهالله مكارم: اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و اگر بدون آن باشد، بنا بر احتياط واجب جايز نيست3.
آيهالله سيستاني: اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و اگر بدون برد و باخت و شرطبندي باشد، چنانچه در عرف محل (شهر) از آلات قمار شناخته شود، بنابر احتياط واجب، بازي با آن جايز نيست4.
حکمي که در مورد پاسور و شطرنج گفته شد، فرقي ندارد كه بازي به وسيله اين آلات باشد يا به وسيله رايانه5.
براي توضيح بيشتر درباره حكم شرعي بازي با شطرنج و پاسور بايد به نكات زير توجه كرد:
1. بازيها به چهار گروه زير تقسيم ميشوند:
الف) بازي با آلات قمار، با شرطبندي.
ب) بازي با آلات قمار، بدون شرطبندي.
ج) بازي با غيرآلات قمار، با شرطبندي.
د) بازي با غيرآلات قمار, بدون شرطبندي.
2. اگر چه درباره تعريف «قمار» ميان علما اختلاف نظر وجود دارد، ولي بدون ترديد, قسم چهارم، قمار نيست و به هيچ وجه، حرمتي ندارد. همان طور كه ترديدي در قمار بودن بازي قسم اول و حرام بودن آن نيست؛ بلكه قسم سوم نيز تقريبا مورد اتفاق نظر علماي ديني است كه حرام است و بسياري از فقها, اصلا ملاك قماربازي را همراه بودن آن با برد و باخت و شرطبندي ميدانند؛ خواه بازي با آلات قمار باشد و يا مانند فوتبال كه في نفسه حرام نيست؛ اما اگر با شرطبندي مالي همراه باشد, قمار محسوب شده، حرام ميگردد. پس شرطبندي در هرگونه بازي، حرام است؛ مگر در موارد استثنايي، مانند شنا و تيراندازي.
3. تنها مورد محل اختلاف, قسم دوم است; يعني بازي با آلات قمار، بدون آن كه با شرطبندي همراه باشد؛ اما مقصود از وسيله قمار، اين است كه چيزي در نگاه نوع مردم و در عرف متدينين، وسيله و ابزار قماربازي باشد؛ اگر چه در برخي موارد خاص, چند نفر بدون برد و باخت و شرطبندي، بلكه به قصد سرگرمي يا بازي فكري، با آن بازي كنند. اين بازي با وسيله قمار، طبق روايات حرام است؛ اما دليل تغيير حكم برخي بازيها بدان جهت است كه ممكن است در گذشته چيزي از آلات قمار به شمار ميآمده، ولي رفته رفته، تغيير ماهيت داده، به طوري كه در عرف متدينين، از ابزار قمار محسوب نشود و به عنوان يك بازي تفريحي و سرگرمي يا يك بازي فكري درآيد (چنان كه برخي در مورد شطرنج اظهار ميدارند). در اين صورت، حكم آن تغيير خواهد يافت؛ زيرا حكم، تابع موضوع است و اگر موضوع عوض شود, در واقع، موضوع جديد, حكم جديدي خواهد داشت. بنابراين، بهتر است به جاي عبارت تغيير حكم، در اين گونه موارد، به عنوان تغيير موضوع ياد كنيم؛ تا افرادي كه دقت كافي به عمل نميآورند، نگويند اگر حلال و حرام پيغمبرصلياللهعليهوآله، ابدي است، پس چرا حكم خدا عوض ميشود و در يك زمان حرام است و در زماني ديگر حلال.
4. گاهي مرجع تقليد به عنوان يك كارشناس امور ديني و با استفاده از آيات و روايات، به طور كلي، يك وسيلهاي را از آلات و ابزار قمار ميداند و در اين صورت، حكم به حرام بودن بازي با آن ميدهد. بنابراين، فتواي هر مرجع تقليدي، براي مقلدين وي اعتبار دارد؛ همان طور كه اگر به پزشكي مراجعه كنيد، با توجه به تخصص او، به دستورات او عمل ميكنيد. از اين رو، ممكن است يك مرجع تقليد، مانند حضرت آيهالله سيستاني يا صافي گلپايگاني، بازي با شطرنج را مطلقا حرام بدانند؛ ولي برخي مراجع ديگر، مانند امام خميني, مقام معظم رهبري, آيهالله فاضل, مكارم و بهجت به عنوان وسيله قمار بودن، حرام مي دانند كه اگر از وسيله قمار بودن خارج باشد، ديگر حرام نخواهد بود.
بنابراين هرگونه بازي، اگر همراه شرطبندي باشد، حرام است؛ اگر چه بازي آن مانند فوتبال حلال باشد و همچنين هر چيزي كه از آلات قمار باشد، حرام است؛ اگر چه شرطبندي نداشته باشد؛ مانند تخته نرد؛ ولي در صورتي كه قبلا از وسايل قمار بوده، اكنون شك داريم كه از آلات قمار خارج شده است و يا در عرف جامعه اسلامي از آلات قمار خارج شده باشد، بايد نسبت به حكم آن، به مرجع تقليد خود مراجعه كنيم.
خداوند متعال قمار را در رديف ميگساري و بتپرستي و از كارهاي پليد شيطاني دانسته و دستور به اجتناب داده است؛ «يا ايها الذين آمنوا انما الخمر والميسر والانصاب والازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون; اي كساني كه ايمان آوردهايد! بدانيد كه شراب, قمار, بتها و چوبهاي مخصوص برد و باخت, به تمامي پليد و ناپاك و از كارهاي شيطاني هستند؛ پس از اين كارها بپرهيزيد تا رستگار شويد»6.
«ميسر» يعني قمار و قمارباز را «ياسر» گويند و ريشه آن «يسر» به معني آساني است و علت ناميدن قمار به «ميسر» بدان جهت است كه به وسيله قمار, مال ديگران توسط قمارباز، به آساني و بيزحمت به چنگ ميآيد.7 از امام رضاعليهالسلام نقل شده است كه «ميسر، همان قمار است».8 از پيامبر اكرمصلياللهعليهوآله پرسيدند يا رسول الله ميسر چيست؟ فرمودند: «هر چيزي كه با آن قماربازي كنند؛ حتي مانند قاب يا گردو».9
خداوند متعال ميفرمايد: شيطان همواره در صدد ايجاد دشمني و كينهتوزي ميان شما اهل ايمان و نيز بازداشتن شما از ياد خدا و برپايي نماز است و قماربازي و ميگساري، ابزار شيطان در نيل به اين هدف است. آيا باز هم دست از اين كار برنميداريد؛ «انما يريد الشيطان ان يوقع بينكم العداوه والبغضاء في الخمر والميسر و يصدكم عن ذكر الله و عن الصلوه فهل انتم منتهون».10
در آيه ديگر، خداوند متعال باز هم ميگساري و قماربازي را در يك رديف و از گناهان كبيره دانسته است كه گرچه ممكن است احيانا داراي منافعي هم باشند، اما قطعاً آثار زيانبار آنها به مراتب بيشتر از سود آنهاست؛ «يسئلونك عن الخمر والميسر قل فيها اثم كبير و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما».11
نكته مهم ديگر، بازتاب رواني بازي قمار است كه قمارباز، هميشه بازنده است؛ چون حتي اگر ببرد، حريصتر ميشود و باز هم دست به قمار ميزند.
چه قدر قساوت قلب ميخواهد كسي كه اموال و دارايي و گاهي تمام زندگي و خانه و كاشانه دوستش را بگيرد و او و خانوادهاش درمانده شوند و خود با دارايي آنها به عيش و نوش بپردازد. در برخي روايات وارد شده است كه قريش (همان طور كه امروزه نيز گاهي به چشم ميخورد) آن قدر به قماربازي ادامه ميدادند كه حتي زن و بچه خود را بر سر اين قمار گرو گذاشته، ميفروختند و اين است كه بازي با آلات قمار حتي اگر بدون برد و باخت باشد نيز حرام شمرده شده است، تا شخصي به اين وادي خطرناك كه شبكه شيطاني است، نزديك نشود و كسي هم كه ميبازد و ميكوشد براي جبران شكست روحي و مادي خود بازي را ادامه دهد, چون اعصابش خرد شده است، چه بسا تمام زندگي خود را ميبازد و براي تسكين شكست و ناراحتيهاي خود به انواع مواد مخدر و مشروبات الكلي پناه ميبرد و در منجلاب مفاسد گرفتار ميشود و شايد بدين جهت باشد كه شراب و قمار با هم در اين آيات ذكر شدهاند.
در خصوص برخي بازيها مانند شطرنج , اگرچه از نظر فقهي اشكال آن برطرف شود ولي بايد دانست كه «فقه»، مرز حداقلي ميان حرام و واجب را مشخص ميكند و از ديدگاه برخي كارشناسان، شطرنج، يك ورزش خسته كننده است و نشاط روحي و جسمي انسان را كاهش ميدهد.
پينوشت:
1. صافي، جامع الاحكام، ج1، س 1045؛ امام، استفتائات، ج2، س18؛ خامنهاي، اجوبهالاستفتائات، س1116؛ نوري، استفتائات، ج1 س559 و 560؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج3، م19؛ تبريزي، استفتائات، س 981.
2. فاضل، جامع المسائل، ج1، س 951.
3. مكارم، استفتائات، ج 1، س541 و 544؛ بهجت، توضيح المسائل (متفرقه، س9).
4. سايت آيهالله سيستاني.
5. دفتر مقام معظم رهبري.
6. مائده، آيه 91.
7. سيدعلي اكبر قرشي، قاموس قرآن، چاپ هشتم، جلد 7، ص263.
8. حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 12، ص 119.
9. همان،
10. مائده، آيه 11.
11. بقره، آيه 219. تعداد مراجعه 431 بار