| اخلاق خوابگاهي |
|
شماره 76 - ارديبهشت 1388 | موضوع :ما و شما | اداره مشاوره و پاسخ معاونت آموزش و تبليغ نهاد |
ارسال برای دوستان 
اخلاق خوابگاهي
اخلاق دانشجويي در خوابگاه را توضيح دهيد.
در معاشرت با ديگران، تا زماني كه ما فکر کنيم اخلاقمان خوب است و هيچ عيب و ايرادي نداريم، هيچگاه براي تغيير آن کاري نميکنيم. در حديثي آمده که يکي از نعمتهاي بزرگ خداوند به بندهاش اين است که «او را به عيب و نقصهاي اخلاقياش آگاه ميکند».
بهترين روش رفتار با ديگران را ميتوان از كلام رسول اكرمصلياللهعليهوآله آموخت كه فرمود: «هيچ يك از شما مؤمن نيست؛ مگر اين كه براي برادرش آن بخواهد كه براي خود ميخواهد» و در جاي ديگر فرمود: «دست خود را بر سر هر كس كه ميخواهي بگذار و براي او آن بخواه كه براي خود ميخواهي».1
بنابراين، اگر روشي را دوست داريد كه مردم آن گونه با شما رفتار كنند، به همان روش با ديگران برخورد كنيد. هر چه را براي ديگران پيشنهاد ميكنيد، همان بهترين روش است و شما نيز بر اساس آن، با آنان رفتار كنيد؛ زيرا انسان انتظاري جز خوشرفتاري از مردم ندارد و كمترين اهانتي را از سوي آنان نميپذيرد و راضي نيست كه كسي به او تهمت زند و نميپسندد كه كسي از معايب او پيش ديگران سخن بگويد؛ هر چند آن عيوب را واقعاً داشته باشد.
شخصيت انسان، در عرصه روابط گوناگوني شکل ميگيرد. اين روابط به ترتيب عبارتند از: رابطه انسان با خود، رابطه با خدا و رابطه با ديگران. انسان موجودي اجتماعي است و نيازمند معاشرت، تبادل افكار و ايجاد روابط نيكو با همنوعان است و بر اثر همين معاشرتها و تبادل افكار، روابط انساني شكل ميگيرد و فرهنگ انساني، هويت خود را آشكار ميسازد، از ديدگاه اسلامي، جامعه و روابط انساني آن، رنگ الهي و عبادي به خود ميگيرد و همه جنبههاي گوناگون رفتار آدمي، در جهت نيل به هدف نهايي كه انسان كامل شدن است، معنا و مفهوم مييابد.
آداب معاشرت از نظر اسلام را ميتوان در دو مرحله «انديشه» و «عمل» خلاصه كرد.
مرحله انديشه
مرحله انديشه، به اين معناست كه مسلمانان بايد صفحه انديشه و نيت خود را نه تنها نسبت به برادران ديني خود، بلكه نسبت به تمام انسانها و بلكه تمام موجودات خدا، نيكو و زيبا گردانند و انديشه خيرخواهي، نصيحت، دوستي و سعادت آنها را در سر بپرورانند و از نقشهكشي و توطئه بر ضد آنان بپرهيزند. امام عليعليهالسلام در اين مورد ميفرمايد: «خداي سبحان دوست دارد كه نيت انسان درباره همنوعانش، نيكو و زيبا باشد.2
مرحله عمل
اسلام در مرحله عمل، براي تنظيم روابط اجتماعي انسانها، آداب و وظايفي قرار داده و پايه آن را بر اساس ايمان به خدا و تقويت روح فضيلت و انسانيت، بنا نهاده است. بسياري دوست دارند در ارتباط با همنوعان خويش، زندگي موفقي داشته باشند؛ ولي به جهت ناآگاهي از چگونگي معاشرت و آداب آن و نيز رعايت نكردن آن آداب، توانايي برقراري روابط مناسب و اسلامي را از دست ميدهند و به ناچار، منزوي ميشوند. بنابراين، شناخت اين آداب در مرحله عمل و توانايي ايجاد ارتباطي مناسب با قشرهاي مختلف جامعه، از اهميت بسياري برخوردار است. اميرمؤمنانعليهالسلام در يك دستور، خطوط كلي آداب معاشرت در مرحله عمل را اين چنين بيان ميكند: «خويشتن را ميان خود و ديگران ميزان قرار ده، آن چه را براي خود ميخواهي، براي ديگران بخواه و آن چه را براي خود خوش نميداري، براي ديگران نيز خوش مدار؛ به كسي ستم نكن؛ چنان كه دوست نداري به تو ستم شود و به ديگران نيكي كن؛ همانگونه كه دوستداري به تو نيكي شود».3
آداب معاشرت در مرحله عمل، بحث بسيار گستردهاي است كه اين نامه، گنجايش آن را ندارد و ما فقط به طور خلاصه مواردي از آن را در اين جا ذكر ميكنيم:
1. احترام به ديگران؛ احترام به معني عدم تجاوز به حقوق آنان است كه شامل احترام به جان، مال، ناموس و آبروي آنها ميشود. پيامبر اسلامصلياللهعليهوآله ميفرمايد: مسلمان كسي است كه مردم از دست و زبان او در آسايش باشند؛ يعني در رفتار و گفتار خود هيچ زياني به ديگران نرساند و حقوق چهارگانه آنان را حفظ كند.
2. سلام و احوالپرسي؛ شايسته است يك مسلمان هنگام ديدار برادران ديني خود، با سلامي آرامشبخش و شادي آفرين، آنان را شاد و مسرور سازد و به اين وسيله، روابط اجتماعي خود را تحكيم بخشد.
3. زيبايي كلام؛ ما در سخن گفتن با ديگران، دو وظيفه داريم؛ اول: سخن خوب بگوييم و از سخن زشت و خلاف ادب، پرهيز كنيم و دوم اين كه خوب و زيبا سخن بگوييم. گاهي انسان سخنان خوبي دارد؛ ولي آنها را درست بيان نميكند. به همين جهت در روايات بسياري سفارش شده كه قبل از سخن گفتن، كاملاً فكر كنيد تا نسنجيده سخني نگوييد. چه بسا سخن حقي كه در محل نامناسبي بيان شود و باعث بروز مشكلات فراواني گردد.
4. مزاح و شوخي؛ اسلام براي مزاح و شوخي هم آداب خاصي دارد. مزاح و شوخي، چون باعث خنده و شادي ميشود، يكي از بهترين عوامل آرامش رواني و رفع خستگي روحي محسوب ميشود و سبب ايجاد پيوند دوستي بين افراد ميشود. پيامبر خداصلياللهعليهوآله و اهل بيتعليهمالسلام نيز اهل مزاح و شوخي بودهاند و براي رفع خستگي و كسالت افراد، از آن استفاده ميكردند؛ ولي همان طور كه گفتيم، آداب و قوانين خاص هم براي آن قرار دادهاند كه برخي آداب آن عبارتند از:
الف) باعث آزار و اذيت طرف مقابل نشود.
ب) غيبت يا تمسخر مسلماني در آن نباشد.
ج) زيادهروي و افراط در آن نكنند كه باعث ميشود هيبت و وقار شخص لكهدار شود و ارزش او در بين مردم از بين برود.
5. رعايت شئون اجتماعي؛ مانند پاكيزگي، وقار، احترام به بزرگترها، نظم و انضباط، وفاي به عهد، رازداري، مهرباني و گذشت كه ميزان نفوذ انسان را در ديگران بالا ميبرد.
6. موارد ويژه؛ در آداب معاشرت گرچه بر ما لازم است كه نسبت به همه انسانها و بلكه همه موجودات، خيرخواه و مهربان باشيم، ولي دين اسلام در بعضي از موارد، تأكيد بيشتري كرده است؛ مانند صله رحم و رسيدگي به اقوام و آشنايان و از همه مهمتر، اعضاي خانواده، همسايهداري و رعايت حقوق آنان، ميهماننوازي و آداب پذيرايي از آنان، عيادت مريض و رسيدگي به مشكلات او، تشييع جنازه و تسلي دادن به بازماندگان و رسيدگي به مشكلات آنان.
هر كدام از موارد فوق، داراي مطالب و انواع فراواني است كه احتياج به توضيح و مطالعه وسيعي دارد؛ ولي از مجموع آنها ميتوان نمايي كلي از آداب معاشرت اسلامي را به دست آورد.
7. آفات معاشرت؛ معاشرت با ديگران، اگر به صورت رفت و آمد باشد، مانند صلهرحم و رفت و آمد اقوام و نيز معاشرت با دوستان و آشنايان، ممكن است داراي آفات و زيانهايي هم باشد كه بيتوجهي به آنها، اثرات زيانباري به دنبال دارد. بنابراين، لازم است اين معاشرتها، دقيق و حساب شده باشند. ما در اين جا به بعضي از نكات مهم در اين زمينه اشاره ميكنيم:
1. پرهيز از گناه؛ رفت و آمدها و معاشرتها، زماني مفيد و مؤثر و موجب خشنودي خداوند خواهند بود كه سبب گناه نشوند؛ چه بسا ميهمانيهايي كه در آنها شئون اسلامي رعايت نميشود؛ به طور مثال، حريم بين زن و مرد از بين ميرود. شركت در اين جلسات، براي خانوادهها و به ويژه بچهها، بسيار خطرناك خواهد بود.
2. پرهيز از مزاحمت و تشكيل جلسات پرهزينه؛ ممكن است افرادي به بهانه صله رحم و رفت و آمد، سبب تحميل زحمت و مخارج زيادي بر ديگران شوند. اين گونه معاشرتها، نه تنها جلب محبت نميكند، بلكه باعث دشمني و كينه ميشود.
3. پرهيز از خوشرويي و خوش اخلاقي بيجا؛ يكي از آداب معاشرت، خوش اخلاقي و خندهرو بودن است؛ به شرطي كه به جا باشد؛ اما گاهي خوش اخلاقي و خندهرو بودن، سبب سوء استفاده افراد ميشود و افراد را در انجام وظايف خود سست ميكند؛ به طور مثال اگر معلم هميشه با بچهها شوخي كند و سختگيري را به بهانه خوشاخلاقي كنار بگذارد، بچهها دست از درس بر ميدارند و هيچ كدام به آن اهميت نميدهند. بنابراين، حسن معاشرت، هميشه به معناي خوشرويي و خندهرويي نيست و به همين جهت، در روايتي آمده كه با گناهكاران، با چهرهاي عبوس روبهرو شويد؛ تا از كارهايشان دست بكشند.4
در اين جا ما به بعضي از فنون اساسي در رفتار با ديگران اشاره ميكنيم:
1. اگر خواستيد شخصي را نسبت به موضوعي متقاعد سازيد، سعي نكنيد پيرامون آن چه شما ميخواهيد با او به بحث بپردازيد؛ بلكه اول از خواسته خود كوتاه بياييد و خواسته او را در نظر بگيريد و آنگاه نظر خودتان را مطرح كنيد.
2. در روابط اجتماعي با ديگران، سعي كنيد از انتقاد، سرزنش و گلايه، خودداري كنيد.
3. سعي كنيد نكات مثبت در رفتار و شخصيت ديگران را شناسايي كرده، آنها را به خاطر آن ويژگيها و رفتارها، تحسين كنيد؛ نه آن كه روي نكات منفي انگشت گذاشته، شخص را مذمت كنيد.
4. سعي كنيد شنونده خوبي براي ديگران باشيد و ديگران را تشويق كنيد تا درباره خودشان با شما حرف بزنند.
5. به ديگران احترام بگذاريد و كاري كنيد كه احساس كنند مهم و با ارزش هستند و اين كار را صميمانه انجام دهيد.
6. در برخورد با ديگران، با چهرهاي گشاده و با لبخند، سخن را آغاز كنيد.
7. به جاي اين كه مستقيما به ديگران دستور دهيد تا كاري براي شما انجام دهند، خواسته خويش را به شكل سؤال طرح كنيد و به طور غيرمستقيم از آنها بخواهيد تا خواستهتان را عملي كنند.
8. اگر ديگران كاري براي شما انجام دادند، آنها را به هر طريقي كه ممكن است، خوشحال كنيد و از آنها تشكر و قدرداني كنيد. همچنين لازم است از حقوق ديني، اخلاقي و اجتماعياي كه ديگران بر انسان دارند، شناخت بيشتري پيدا كنيد؛ تا بتوانيد براي اداي آن حقوق، تلاش كنيد. طبيعي است گاهي «ديگران»، پدر و مادر يا برادران و خواهران انسان هستند و گاهي، اقوام و خويشان و گاهي نيز همسايگان و گاهي استادان و معلمان و... ميباشند كه هر گروهي، ويژگيها و حقوق خاص خود را دارند كه در اين زمينه، بايد با مطالعه بيشتر، شناخت خويش را گسترش دهيد؛ تا متناسب با روحيات هر گروه، با آنان رفتار كنيد.
درباره روابط اجتماعي - از خانواده گرفته تا جامعه - عمل به ارزشهاي ديني و اخلاقي، بيانگر كرامت و ارزش والاي خود شخص است و نبايد منتظر اين بود كه عين اين رفتار از طرف مقابل سر بزند؛ بلكه در هر شرايطي، وظيفه شما عمل به ارزشهاي به دست آمده است. هر قدر رفتار و كردار منطبق با اصول ارزشي باشد، سير پيشرفت و ترقي در مراتب انساني، آسانتر و سريعتر خواهد شد.
پينوشت:
1. مجلسي، بحارالانوار، ج 71، ص 234.
2. آمدي، شرح غررالحكم، ج 2، ص 667.
3. نهجالبلاغه، نامه 31.
4. عاملي، وسائل الشيعه، ج11، ص413. تعداد مراجعه 285 بار